Biblia ni nini?

Unapofungua Biblia kwa mara ya kwanza, au hata kwa mara ya mia, moja ya maswali muhimu zaidi unayoweza kujiuliza ni hili tu: Ninasoma nini? Swali hilo linastahili jibu makini na la kweli, kwa sababu Biblia haifanani na kitabu kingine chochote utakachowahi kukishika mikononi mwako. Si kitabu kimoja kilichoandikwa na mtu mmoja, mahali pamoja, wakati mmoja. Ni mkusanyiko wa vitabu 66, vilivyoandikwa kwa karne nyingi, na waandishi wengi tofauti, kwa lugha kadhaa tofauti, kwa hadhira zilizotenganishwa na maelfu ya miaka na maelfu ya maili. Hata hivyo, katika kila kimoja cha vitabu hivyo kuna kusudi moja la kimungu linalovipitia vyote. Kuelewa Biblia ni nini kutaathiri jinsi unavyoisoma, jinsi unavyoichunguza, na kiasi unachopata kutoka kwake.

Jambo la muhimu zaidi la kusema kuhusu Biblia ni kwamba inatoka kwa Mungu. Mtume Paulo alimwandikia mhudumu kijana aitwaye Timotheo na kusema waziwazi: “Kila Andiko limevuviwa na Mungu na lafaa kwa mafundisho, kwa kuwaonya watu makosa yao, kwa kuwaongoza na kwa kuwafundisha katika haki,” (2 Timotheo 3:16). Neno lililotafsiriwa "uvuvio" lina wazo la Mungu kutoa pumzi yake. Maandiko Matakatifu hayakuanzia katika akili za wanadamu. Yalianzia kwa Mungu, naye akayatoa kupitia waandishi wa kibinadamu. Mtume Petro anathibitisha jambo hili: “Zaidi ya yote, yawapasa mjue kwamba hakuna unabii katika Maandiko uliofasiriwa kama alivyopenda nabii mwenyewe. Kwa maana unabii haukuja kamwe kwa mapenzi ya mwanadamu, bali watu walinena yaliyotoka kwa Mungu wakiongozwa na Roho Mtakatifu.” (2 Petro 1:20-21). Waandishi hao walikuwa watu halisi, wenye haiba halisi, mahangaiko halisi, na wasikilizaji halisi. Mungu hakuufuta ubinadamu wao. Alifanya kazi kupitia ubinadamu huo. Lakini chanzo cha walichoandika kilikuwa cha kimungu, si cha kwao binafsi tu.

Hii ina maana kwamba unaposoma Biblia, hausomi tu maoni ya watu wa kale kuhusu Mungu. Unasoma yale ambayo Mungu amefanya yaandikwe kwa faida yako. Hilo ni dai la kushangaza sana, na ndilo dai ambalo Biblia yenyewe inatoa kuhusu nafsi yake. Kulipokea si jambo dogo. Ndio msingi wa kila jambo jingine katika mafunzo haya.

Waandishi wa kibinadamu walitumia namna nyingi tofauti kuwasilisha yale ambayo Mungu aliwapa. Wengine waliandika historia, wakirekodi matukio yaliyowapata watu halisi katika maeneo halisi. Wengine waliandika unabii, wakitangaza yale ambayo Mungu alikuwa akiwaambia watu Wake na yale aliyokusudia kufanya. Wengine waliandika mashairi na nyimbo, wakionyesha kuabudu, huzuni, mshangao, na shauku. Wengine waliandika habari za maisha ya Yesu, wakirekodi yale aliyosema na kutenda alipokuwa akitembea kati yetu. Wengine waliandika barua kwa makanisa na kwa watu binafsi, wakishughulikia hali maalum kwa maagizo maalum. Luka, tabibu, alieleza njia yake mwenyewe mwanzoni mwa Injili yake: "Nami nikaona vema, kwa kuwa nimeyachunguza mambo yote tangu mwanzo kwa uangalifu, kukuandikia kwa utaratibu, ee Theofilo mtukufu, upate kujua hakika ya mambo yale uliyofundishwa" (Luka 1:1-4). Luka alikuwa mwandishi makini na mwenye fikira za kina, mwenye kusudi lililo wazi. Ubinadamu wake unaonekana katika kila ukurasa, na vivyo hivyo kusudi la kimungu lililo nyuma ya kazi yake.

Tahadhari moja muhimu inafaa kutajwa mapema. Biblia inarekodi maneno ya watu wengi tofauti, wakiwemo watu waliokuwa na makosa, waliotenda kwa kutotii, au hata waovu kabisa. Marafiki wa Ayubu wanapompa ushauri mbaya, maneno yao yanaandikwa kwa uaminifu. Mfalme anaposema kwa upumbavu, kumbukumbu hiyo haifichi jambo hilo. Shetani anaposema bustanini, maneno yake yanahifadhiwa. Kuwepo kwa kauli fulani katika Biblia hakumaanishi kwamba Mungu aliidhinisha alichosema mzungumzaji. Kile ambacho Mungu alikivuvia ni kumbukumbu sahihi. Kusoma kwa makini kunamaanisha kuzingatia ni nani anayesema, katika hali gani, na kama Mungu anathibitisha au anasahihisha yanayosemwa.

Vitabu 66 vya Biblia ndio msingi wa kozi hii yote. Hutaombwa kuvikariri vyote kwa wakati mmoja. Utavifahamu hatua kwa hatua, kama unavyowafahamu watu kadiri muda unavyopita. Hata hivyo, ni muhimu kuelewa tangu mwanzo kwamba kila kitabu ni kitengo chake chenyewe. Kitabu cha Biblia kina mwandishi wake, wasomaji wake, mazingira yaliyochochea uandishi wake, na kusudi lake. Biblia kwa ujumla wake ni mkusanyiko kamili wa vitabu hivyo, unaoshikanishwa na hadithi moja kuu ya kimungu. Kujifunza kutofautisha kati ya kitabu kimoja na Biblia kwa ujumla wake kutakufanya uwe msomaji makini zaidi sana.

Unapofungua Biblia iliyochapishwa, utaona mambo ambayo si sehemu ya maandishi asilia yaliyopuliziwa na Mungu. Vichwa vya vitabu, namba za sura, namba za mistari, ramani, marejeleo mtambuka, na maelezo ya wahariri yote yaliongezwa baadaye na wachapishaji, wasomi, na watafsiri ili kuwasaidia wasomaji kutafuta na kupata sehemu mbalimbali kwa urahisi. Ni zana zenye manufaa. Lakini si Maandiko Matakatifu. Mwisho wa sura haumaanishi kila mara kwamba wazo limekwisha. Namba ya mstari haionyeshi kila mara mahali sentensi kamili inapoishia. Kujifunza kuziona zana hizi kwa jinsi zilivyo, yaani misaada yenye manufaa badala ya mgawanyo uliopuliziwa na Mungu, kutakufaa sana.

Katikati ya Maandiko Matakatifu yote anasimama Mtu. Yohana anaanza Injili yake kwa tamko linalorejea hadi kabla ya uumbaji: “Hapo mwanzo alikuwako Neno, huyo Neno alikuwa pamoja na Mungu, naye Neno alikuwa Mungu.” (Yohana 1:1). Baada ya mistari michache anasema: "Naye Neno alifanyika mwili, akakaa kwetu" (Yohana 1:14). Yesu Kristo ndiye Neno lililo hai la Mungu. Na Neno la Mungu lililoandikwa linamshuhudia Yeye. Yesu Mwenyewe alisema: “Ninyi mnachunguza Maandiko mkidhani ya kuwa ndani yake mna uzima wa milele, maandiko haya ndiyo yanayonishuhudia Mimi.” (Yohana 5:39). Njiani kuelekea Emau, baada ya kufufuka kwake, Yesu alitembea pamoja na wanafunzi wawili ambao bado hawakumtambua, na “Naye akianzia na Sheria ya Mose na Manabii wote, akawafafanulia jinsi Maandiko yalivyosema kumhusu yeye.” (Luka 24:27). Mwandishi wa Waraka kwa Waebrania anayatumia maneno ya zaburi moja kwa moja kwa Kristo, akimnukuu akisema: “Ndipo niliposema, ‘Mimi hapa, nimekuja, imeandikwa kunihusu katika kitabu: Nimekuja kuyafanya mapenzi yako, Ee Mungu.’ ”” (Waebrania 10:7). Tangu mwanzo hadi mwisho, Maandiko Matakatifu yanaelekea kwa Yesu Kristo na kumshuhudia Yeye.

Hii haimaanishi kwamba kila kifungu kilazimishwe mara moja kuwa kauli kuhusu Yesu, bila kwanza kuelewa kilimaanisha nini katika mazingira yake yenyewe. Usomaji mzuri daima huruhusu kifungu kuzungumza kwanza katika muktadha wake. Lakini kadiri unavyokua katika kuijua Biblia nzima, utaona zaidi na zaidi jinsi simulizi, ahadi, dhabihu, ukuhani, unabii, na maagano yote yanavyopata maana yake na utimilifu wake ndani ya Yesu.

Kwa nini Wakristo husoma na kujifunza Biblia? Jibu rahisi zaidi ni hili: ili kumjua Mungu na Mwanawe. Yesu aliomba: “Nao uzima wa milele ndio huu, wakujue wewe uliye Mungu wa pekee, wa kweli na Yesu Kristo uliyemtuma.” (Yohana 17:3). Biblia ndiyo njia kuu aliyotupa Mungu ya kupata maarifa hayo. Tunasoma ili kujifunza mapenzi yake, kupokea marekebisho tunapokosea, na kukua katika utii. Paulo alimkumbusha Timotheo kwamba Maandiko Matakatifu yaliyovuviwa humfanya mwamini awe amekamilishwa na kuwekwa tayari kwa kila kazi njema (2 Timotheo 3:17). Hakuna eneo la maisha ambalo Maandiko Matakatifu hayaligusi wala kulifundisha.

Kusoma na kujifunza kwa kina ni shughuli mbili zinazohusiana lakini zilizo tofauti. Kusoma kunakupa ufahamu wa mtiririko wa kitabu, wahusika wake, mwendo wake na mtindo wake. Kujifunza kwa kina kunakupunguzia kasi ili uchunguze swali, uchambue neno, ufuatilie mada, au uelewe kifungu kigumu. Yote mawili yana nafasi katika maisha ya muumini. Hakuna linalochukua nafasi ya jingine. Na yote mawili yanahitaji kitu ambacho hakuna mbinu inayoweza kukibadilisha: moyo ulio tayari kupokea na kumtegemea Roho Mtakatifu, ambaye ni Roho yule yule aliyewavuvia waandishi wa awali na anayelimulikia maandishi kila msomaji mwenye moyo mnyofu.