Kupata Njia Yako Katika Vitabu vya Biblia

Pindi unapoelewa kwamba Biblia ni simulizi moja linalosimuliwa kupitia vitabu 66 tofauti, swali la kiutendaji linalofuata ni hili: vitabu hivyo vimepangwaje, na ni nini ninachopaswa kujua kabla ya kuanza kusoma kimojawapo? Haya si maswali madogo. Mpangilio wa Biblia unaweza kuwachanganya hata wasomaji wenye uzoefu, na kufungua kitabu bila utangulizi wowote ni kama kuingia katika mazungumzo ambayo yamekuwa yakiendelea kwa saa nzima. Unaweza kusikia maneno, lakini ukakosa maana kabisa. Sehemu hii itakupa zana za kupata mwelekeo kabla ya kusoma, na kuelewa kwa nini vitabu hivyo vimepangwa jinsi vilivyopangwa.

Agano la Kale limegawanywa katika sehemu kuu nne. Ya kwanza ni Sheria, inayoitwa pia Pentateuki au Torati, ambayo inajumuisha vitabu vitano vya Musa: Mwanzo, Kutoka, Walawi, Hesabu, na Kumbukumbu la Torati. Vitabu hivi vinaweka msingi wa kila kitu kingine. Vinatupa habari za uumbaji, anguko, mababu wa taifa, safari ya kutoka Misri, agano la Sinai, sheria zinazoongoza kuabudu kwa Israeli na maisha yake, na safari kuelekea nchi ya ahadi. Ukitaka kuelewa sehemu yoyote ya Biblia iliyobaki, vitabu hivi vitano ndivyo vinavyoweka msamiati wa msingi.

Sehemu ya pili ya Agano la Kale ni historia. Vitabu kama Yoshua, Waamuzi, Ruthu, 1 na 2 Samweli, 1 na 2 Wafalme, 1 na 2 Mambo ya Nyakati, Ezra, Nehemia, na Esta vinafuatilia hadithi ya Israeli tangu kutekwa kwa Kanaani, kupitia kipindi cha wafalme, mgawanyiko wa ufalme, uhamisho hadi Babeli, hadi kurudi katika nchi. Vitabu hivi si kumbukumbu tu za matukio ya kisiasa. Ni simulizi za kitheolojia, zinazoonyesha jinsi uaminifu au ukosefu wa uaminifu wa Israeli kwa Mungu ulivyoongoza mwenendo wa historia yao.

Sehemu ya tatu ni ushairi na hekima. Ayubu, Zaburi, Mithali, Mhubiri, na Wimbo Ulio Bora ni vitabu vinavyopatikana hapa. Vitabu hivi vinazungumzia uzoefu wa kina kabisa wa mwanadamu: mateso, kuabudu, hekima kwa maisha ya kila siku, utafutaji wa maana, na upendo. Zaburi hasa ni kitabu cha maombi na nyimbo za watu wa Mungu, nazo zimenukuliwa mara nyingi zaidi katika Agano Jipya kuliko vitabu karibu vyote vingine vya Agano la Kale.

Sehemu ya nne ni manabii, ambao kwa desturi hugawanywa katika manabii wakuu (Isaya, Yeremia, Maombolezo, Ezekieli, na Danieli) na manabii kumi na wawili wadogo (Hosea hadi Malaki). Tofauti kati ya manabii wakuu na wadogo ni suala la urefu tu. Nabii mdogo hana umuhimu mdogo kuliko nabii mkuu. Amosi au Mika anaweza kuwa na kifungu kimoja kinachofumbua fundisho muhimu la Agano Jipya. Manabii walitoa unabii katika vipindi vilivyoandikwa katika vitabu vya kihistoria, na hilo linamaanisha kwamba kusoma kitabu cha nabii pamoja na vitabu husika vya kihistoria kutaboresha sana uelewa wako wa vyote viwili.

Agano Jipya linaanza na Injili nne: Mathayo, Marko, Luka, na Yohana. Kila moja inasimulia maisha, huduma, kifo, na ufufuo wa Yesu Kristo. Zinaelezea matukio yanayopishana, lakini kila mwandishi huchagua na kupanga habari zake kwa kusudi maalum na kwa kuzingatia wasomaji wake. Mathayo anaandika kwa kuwalenga Wayahudi na mara nyingi anamuunganisha Yesu na unabii wa Agano la Kale. Marko anasonga kwa kasi na anasisitiza matendo. Luka anaeleza kwa kina na kwa mpangilio mzuri, naye anawajali hasa Wamataifa, wanawake, na maskini. Injili ya Yohana ni ya kitheolojia na ya tafakari, iliyoandikwa ili “Lakini haya yameandikwa ili mweze kuamini ya kuwa Yesu ndiye Kristo, Mwana wa Mungu, na kwa kumwamini mpate uzima katika jina lake.” (Yohana 20:31).

Baada ya Injili kunafuata kitabu cha Matendo ya Mitume, kinachoeleza kuzaliwa kwa kanisa siku ya Pentekoste na kuenea kwa Injili kupitia huduma ya Petro, Paulo, na wengine. Matendo ya Mitume ni daraja kati ya Injili na nyaraka. Kitabu hiki kinaonyesha kanisa likianzishwa katika miji ileile ambayo nyaraka ziliandikiwa baadaye. Kusoma Matendo ya Mitume kabla ya kusoma nyaraka kwa Warumi, Wakorintho, au Wagalatia kutakupa uelewa wazi zaidi wa hali ambazo nyaraka hizo zilikuwa zikishughulikia.

Barua, ambazo pia huitwa Nyaraka, ndizo sehemu kubwa zaidi ya Agano Jipya. Paulo aliandika barua nyingi kati ya hizo: Warumi, 1 na 2 Wakorintho, Wagalatia, Waefeso, Wafilipi, Wakolosai, 1 na 2 Wathesalonike, 1 na 2 Timotheo, Tito, na Filemoni. Barua nyingine ni Waebrania (ambayo mwandishi wake hajulikani kwa uhakika), Yakobo, 1 na 2 Petro, 1, 2, na 3 Yohana, na Yuda. Kila barua iliandikwa kwa mtu halisi au jumuiya halisi, katika hali halisi. Inawezekana kusoma barua bila kujua chochote kuhusu mpokeaji wake au mazingira yaliyoifanya iandikwe, lakini kuyaelewa mazingira hayo kutafungua maana yake kwa kiasi kikubwa.

Agano Jipya linahitimishwa na kitabu cha Ufunuo, kitabu cha unabii na maono ya mambo yajayo, kilichoandikiwa makanisa saba katika Asia Ndogo, kikiwa kimejaa maono na ishara zilizotokana kwa kiasi kikubwa na Agano la Kale. Ni mojawapo ya vitabu vinavyoeleweka vibaya zaidi katika Biblia, hasa kwa sababu wasomaji hukikaribia bila msingi wa Agano la Kale ambao kitabu hiki kinautegemea. Subira na usomaji makini vitakufaidi.

Ni muhimu kuelewa kwamba mpangilio wa vitabu vya Biblia si simulizi moja lisilokatizwa la matukio kwa mfuatano wa wakati. Mambo ya Nyakati yanarudia historia ileile iliyoelezwa katika Samweli na Wafalme, mara nyingi kwa mtazamo tofauti na mkazo tofauti. Manabii walikuwa wakihudumu katika vipindi vilivyoelezwa katika vitabu vya kihistoria, lakini wanaonekana katika sehemu tofauti. Injili nne zinaeleza kipindi kilekile cha maisha ya Yesu kwa mitazamo minne tofauti. Matendo ya Mitume yanaandika habari za kanisa la kwanza, wakati huohuo Paulo na wengine walikuwa wakiandika barua kwa makanisa yaleyale ambayo Matendo yanayaelezea. Mpangilio wa Biblia hauzingatii hasa mfuatano wa wakati. Umepangwa kwa makundi, vitabu vikiunganishwa kulingana na aina yake ili wasomaji waweze kuvipata kwa urahisi.

Kabla ya kufungua kitabu chochote cha Biblia, ni vema kusimama kidogo na kujiuliza maswali kadhaa ya msingi yanayotuelekeza. Ni nani aliyeandika kitabu hiki, kama tunajua? Ni nani waliokipokea kwanza? Nini kilikuwa kikitendeka katika ulimwengu wao wakati kilipoandikwa? Kwa nini kiliandikwa, na mwandishi anataka kufikia lengo gani? Huenda maswali haya yasiwe na majibu rahisi kila wakati. Baadhi ya vitabu vinamtaja mwandishi wake waziwazi. Vingine vinahusishwa na mwandishi fulani kwa mapokeo yaliyokubaliwa kwa karne nyingi. Vitabu vingine havimtaji mwandishi wake kabisa. Ni muhimu kuwa waaminifu kuhusu tofauti hizi. Usiwasilishe uandishi wenye utata kama jambo lililokwisha kuthibitishwa, lakini pia usikubali kutokuwa na uhakika kukuzuie kusoma kwa uangalifu ukitumia maelezo yoyote ya msingi yaliyopo.

Biblia yenyewe inatupa mifano ya waandishi waliopokea Maandiko Matakatifu ya awali na kuyashughulikia kwa makini. Danieli, aliposoma akiwa uhamishoni, alitambua unabii wa Yeremia: “katika mwaka wa kwanza wa utawala wake, mimi Danieli nilielewa kutokana na Maandiko, kulingana na neno la Bwana alilopewa nabii Yeremia, kwamba ukiwa wa Yerusalemu ungetimizwa kwa miaka sabini.” (Danieli 9:2). Danieli hakuwa akisoma historia ya zamani kwa udadisi usiomgusa moyo. Alikuwa akisoma neno kutoka kwa Mungu lililohusu moja kwa moja hali yake mwenyewe, naye akajibu kwa maombi na kufunga. Mtume Petro, akiandika karibu na mwisho wa maisha yake, alizitaja barua za Paulo kuwa sehemu ya mkusanyiko wa Maandiko Matakatifu, akikiri hekima aliyopewa Paulo huku akionya pia kwamba wengine walikuwa wakipotosha maandishi yake: "kama wanavyofanya pia na Maandiko mengine, wakijiletea uharibifu wao wenyewe" (2 Petro 3:16). Maandishi ya Biblia si sauti zilizojitenga. Yanaongea yenyewe kwa yenyewe, yakinukuu, yakifafanua, na kujenga juu ya yale yaliyotangulia.

Injili na barua za Agano Jipya zimejaa nukuu kutoka Agano la Kale na madokezo yanayolirejelea. Kutambua miunganisho hii kutabadilisha jinsi unavyosoma. Paulo anapoandika "imeandikwa" kisha akanukuu Isaya au Zaburi, haongezi tu mapambo kwenye hoja yake. Anaonyesha kwamba yale ambayo Mungu ameyatenda katika Kristo ndiyo utimilifu wa yale aliyoahidi kupitia manabii. Kujifunza kufuatilia miunganisho hii ni mojawapo ya baraka kubwa za kukua katika maarifa ya Biblia.